Naar inhoud springen

Fryslân: verschil tussen versies

6 bytes verwijderd ,  29 sep 2012
geen bewerkingssamenvatting
imported>Jan Pieter Rottine
Geen bewerkingssamenvatting
imported>Jan Pieter Rottine
Geen bewerkingssamenvatting
Regel 66: Regel 66:
<br>
<br>
<br>'''Prehistorie en oudheid'''
<br>'''Prehistorie en oudheid'''
<br>'''Van ongeveer 400 vj. tot 200 vj.''' begon langzamerhand een protofriese cultuur te ontstaan met '''[[terp]]en''' tussen '''[[Vlie]] en [[Eems]]'''. De bewoners werden door de Romeinen '''[[Frisii]]''' genoemd. De aanwezigheid van de '''[[Romeinen in Friesland]'''] begint met de Romeinse generaal '''[[Drusus]]''' als hij in '''12 vj.''' zijn campagne in '''[[Germanië|Germania]]''' aanvoert.
<br>'''Van ongeveer 400 vj. tot 200 vj.''' begon langzamerhand een protofriese cultuur te ontstaan met '''[[terp]]en''' tussen '''[[Vlie]] en [[Eems]]'''. De bewoners werden door de Romeinen '''[[Frisii]]''' genoemd. De aanwezigheid van de '''[[Romeinen in Fryslân|Fryslân]'''] begint met de Romeinse generaal '''[[Drusus]]''' als hij in '''12 vj.''' zijn campagne in '''[[Germanië|Germania]]''' aanvoert.
<br>
<br>
<br>'''Middeleeuwen'''
<br>'''Middeleeuwen'''
<br>Aan het begin van de ['''[Middeleeuwen]]''' strekte Friesland zich uit van het '''[[Zwin (zeearm)|Zwin]]''', bij wat nu de Belgische grens aan de kust is, tot aan de rivier '''[[Wezer]]''' in Duitsland. In de '''7e eeuw''' was het onafhankelijk. Het begin van de '''8e eeuw''' is bekend vanwege de''' Friese koning [[Radboud (koning)|Redbad]]''', die tegen de Franken ten strijde trok en van de missionaris '''[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]''', die bij Dokkum werd vermoord in 754 door roversbenden die uit het oosten kwamen.
<br>Aan het begin van de ['''[Middeleeuwen]]''' strekte Fryslân zich uit van het '''[[Zwin (zeearm)|Zwin]]''', bij wat nu de Belgische grens aan de kust is, tot aan de rivier '''[[Wezer]]''' in Duitsland. In de '''7e eeuw''' was het onafhankelijk. Het begin van de '''8e eeuw''' is bekend vanwege de''' Friese koning [[Radboud (koning)|Redbad]]''', die tegen de Franken ten strijde trok en van de missionaris '''[[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]''', die bij Dokkum werd vermoord in 754 door roversbenden die uit het oosten kwamen.
<br>
<br>
<br>Na de inlijving bij het '''[[Frankische Rijk|Frankenrijk]]''' bestond Friesland, volgens de '''[[Lex Frisionum]]''' (=de Friese wet), uit drie delen:
<br>Na de inlijving bij het '''[[Frankische Rijk|Frankenrijk]]''' bestond Fryslân, volgens de '''[[Lex Frisionum]]''' (=de Friese wet), uit drie delen:
<ul>
<ul>
<li> het '''gebied tussen het Zwin en Vlie'''
<li> het '''gebied tussen het Zwin en Vlie'''
Regel 78: Regel 78:
  </ul>
  </ul>


<br>Een westelijk deel (Noord-Holland) van Friesland viel rond het jaar '''1000''' officieel onder de '''graven van [[Holland]]'''. De overige delen hadden in die tijd over het algemeen een grote zelfstandigheid, omdat geen enkele graaf of hertog het gebied onder controle kon krijgen.
<br>Een westelijk deel (Noord-Holland) van Fyslân viel rond het jaar '''1000''' officieel onder de '''graven van [[Holland]]'''. De overige delen hadden in die tijd over het algemeen een grote zelfstandigheid, omdat geen enkele graaf of hertog het gebied onder controle kon krijgen.
<br>In '''1287 en 1288''' '''veroverde graaf Floris V van Holland West-Friesland'''.
<br>In '''1287 en 1288''' '''veroverde graaf Floris V van Holland West-Friesland'''.
<br>
<br>
Regel 87: Regel 87:
<br>De overgang tussen Hoge Middeleeuwen en Late Middeleeuwen is een periode waarin een groot aantal '''[[kloosters in Friesland]]''' wordt gesticht.
<br>De overgang tussen Hoge Middeleeuwen en Late Middeleeuwen is een periode waarin een groot aantal '''[[kloosters in Friesland]]''' wordt gesticht.


<br>In de '''14e eeuw''' kreeg de stad [[Groningen (stad)|Groningen]] steeds meer macht in het deel van Friesland tussen Lauwers en Eems. In de '''15e eeuw''' werd [[Ulrich I van Oost-Friesland|Ulrich Cirksena]] Graaf van Oost-Friesland.
<br>In de '''14e eeuw''' kreeg de stad [[Groningen (stad)|Groningen]] steeds meer macht in het deel van Fryslân tussen Lauwers en Eems. In de '''15e eeuw''' werd [[Ulrich I van Oost-Friesland|Ulrich Cirksena]] Graaf van Oost-Friesland.


<br>In '''1498''' probeerde keizer [[Maximiliaan I van het Heilige Roomse Rijk|Maximiliaan van Oostenrijk]] zijn aanspraken op het Friese gebied te verzilveren: hij benoemde hertog [[Albrecht III van Saksen|Albrecht van Saksen]] tot '''Heer van heel Friesland'''. Deze kreeg '''alleen Westerlauwers Friesland''' onder controle. Toen was de opsplitsing van het oude Friesland een feit geworden.
<br>In '''1498''' probeerde keizer [[Maximiliaan I van het Heilige Roomse Rijk|Maximiliaan van Oostenrijk]] zijn aanspraken op het Friese gebied te verzilveren: hij benoemde hertog [[Albrecht III van Saksen|Albrecht van Saksen]] tot '''Heer van heel Friesland'''. Deze kreeg '''alleen Westerlauwers Friesland''' onder controle. Toen was de opsplitsing van het oude Friesland een feit geworden.
Regel 93: Regel 93:
<br>'''Nieuwe Tijd'''
<br>'''Nieuwe Tijd'''
<br>
<br>
<br>De nieuwe tijd begon voor Friesland met de laatste [[Fries-Hollandse oorlog]] (1515-1524).
<br>De nieuwe tijd begon voor Fyslân met de laatste [[Fries-Hollandse oorlog]] (1515-1524).
<br>In 1524 wist keizer Karel V aan Friesland zijn wil op te leggen.  
<br>In 1524 wist keizer Karel V aan Fryslân zijn wil op te leggen.  


<br>In '''1581''' kreeg Friesland '''weer een autonome status'''. De '''[[Admiraliteit van Friesland]]''', opgericht in '''1596''', was één van de [[Admiraliteit]]en ten tijde van de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]].
<br>In '''1581''' kreeg Fryslân '''weer een autonome status'''. De '''[[Admiraliteit van Friesland]]''', opgericht in '''1596''', was één van de [[Admiraliteit]]en ten tijde van de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]].
<br>Onder leiding van Friese Stadhouders, nazaten van Jan van Nassau, vocht Friesland mee in opstand tegen de Spaanse Koning Filips II.
<br>Onder leiding van Friese Stadhouders, nazaten van Jan van Nassau, vocht Fryslân mee in opstand tegen de Spaanse Koning Filips II.
<br>Na het kinderloos overlijden van Oranje-stadhouder Willem III in 1702 en het Tweede Stadhouderloze Tijdperk werd de Friese Nassau-stadhouder Willem IV als Prins van Oranje, stadhouder van de hele Republiek. De huidige koninklijke familie stamt dus af van de Friese stadhouders.
<br>Na het kinderloos overlijden van Oranje-stadhouder Willem III in 1702 en het Tweede Stadhouderloze Tijdperk werd de Friese Nassau-stadhouder Willem IV als Prins van Oranje, stadhouder van de hele Republiek. De huidige koninklijke familie stamt dus af van de Friese stadhouders.


Regel 103: Regel 103:
<br>Na de '''Bataafse Republiek (1795-1806)''' en het '''Koninkrijk Holland (1806-1810)''' werden de Nederlanden onder keizer Napoleon Bonaparte '''ingelijfd bij Frankrijk'''.
<br>Na de '''Bataafse Republiek (1795-1806)''' en het '''Koninkrijk Holland (1806-1810)''' werden de Nederlanden onder keizer Napoleon Bonaparte '''ingelijfd bij Frankrijk'''.
<br> Door beëindiging de Franse overheersing werd '''Nederland in 1813 weer zelfstandig'''. Na de '''Slag bij Waterloo in 1815''' werd '''tijdens het "Wener Congres" het Koninkrijk der Nederlanden gevormd met als staatshoofd Koning Willem I'''.
<br> Door beëindiging de Franse overheersing werd '''Nederland in 1813 weer zelfstandig'''. Na de '''Slag bij Waterloo in 1815''' werd '''tijdens het "Wener Congres" het Koninkrijk der Nederlanden gevormd met als staatshoofd Koning Willem I'''.
<br>'''Friesland''' maakt '''sindsdien als provincie deel uit van het Koninkrijk'''.   
<br>'''Fryslân''' maakt '''sindsdien als provincie deel uit van het Koninkrijk'''.   


<li>'''Taal'''
<li>'''Taal'''
Regel 110: Regel 110:
De talen die het meeste worden gesproken in de provincie zijn het [[Westerlauwers Fries|Frysk]] (Fries) en het [[Nederlands]]. Het Frysk heeft de status van '''Europese minderheidstaal''' en wordt naast het Nederlands als een '''officiële landstaal''' erkend onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. De taal wordt beperkt gebruikt in de rechtspraak en het onderwijs, en in ruimere mate door (een aantal) overheden en media, en met name voor de radio en op de TV.
De talen die het meeste worden gesproken in de provincie zijn het [[Westerlauwers Fries|Frysk]] (Fries) en het [[Nederlands]]. Het Frysk heeft de status van '''Europese minderheidstaal''' en wordt naast het Nederlands als een '''officiële landstaal''' erkend onder het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. De taal wordt beperkt gebruikt in de rechtspraak en het onderwijs, en in ruimere mate door (een aantal) overheden en media, en met name voor de radio en op de TV.
<br>
<br>
<br>'''Dialecten in Friesland'''
<br>'''Dialecten in Fryslân'''
Behalve het '''Standertfrysk''' heeft het Fries ook een aantal dialecten, zoals: '''Aasters''' op Terschelling, '''Hindeloopers''', '''Schiermonnikoogs''', '''Kleifries''', '''Woudfries''' en '''Zuidwesthoeks'''. De dialectonderscheiden zijn echter aan het verdwijnen en de beide eerstgenoemde dialecten moeten zelfs als uitgestorven worden beschouwd.
Behalve het '''Standertfrysk''' heeft het Frysk ook een aantal dialecten, zoals: '''Aasters''' op Terschelling, '''Hindeloopers''', '''Schiermonnikoogs''', '''Kleifries''', '''Woudfries''' en '''Zuidwesthoeks'''. De dialectonderscheiden zijn echter aan het verdwijnen en de beide eerstgenoemde dialecten moeten zelfs als uitgestorven worden beschouwd.
<br>
<br>
<br>'''In de Friese steden''' spreken alleen zij die van het platteland zijn ingekomen (onderling) Fries. '''Stadsfries''', een Nederlands dialect met sterke Friese invloeden, is daar vanouds '''de volkstaal''' die echter langzaam verder vernederlandst. Aan dit <strong>''Friese Nederlands''</strong> zijn enkele andere dialecten verwant als: '''Amelands''', '''Bildts''' en op Terschelling '''Midslands'''.
<br>'''In de Friese steden''' spreken alleen zij die van het platteland zijn ingekomen (onderling) Frysk. '''Stadsfries''', een Nederlands dialect met sterke Friese invloeden, is daar vanouds '''de volkstaal''' die echter langzaam verder vernederlandst. Aan dit <strong>''Friese Nederlands''</strong> zijn enkele andere dialecten verwant als: '''Amelands''', '''Bildts''' en op Terschelling '''Midslands'''.
<br>
<br>
<br>In het oosten van de gemeente [[Kollumerland]] wordt vanouds, maar afnemend, "westelijk Gronings" gesproken: '''Kollumerlands'''. In het zuidoosten van de provincie, beneden de '''[[Tjonger]]''', wordt vanouds, maar ook afnemend, het aan het zuidwestelijke Drents verwante '''[[Stellingwerfs]]''' gesproken.
<br>In het oosten van de gemeente [[Kollumerland]] wordt vanouds, maar afnemend, "westelijk Gronings" gesproken: '''Kollumerlands'''. In het zuidoosten van de provincie, beneden de '''[[Tjonger]]''', wordt vanouds, maar ook afnemend, het aan het zuidwestelijke Drents verwante '''[[Stellingwerfs]]''' gesproken.
Regel 130: Regel 130:
<br>Tot een overzicht van de '''Friese schrijvers en dichters''' behoren zeker de Friese renaissanceschrijver '''Gysbert Japicx''' en  de vele vooraanstaand dichters uit de 20e eeuw, zoals bijv. '''Obe Postma''', '''mr. Pieter Jelles Troelstra''' en '''Fedde Schürer'''. De Friese letterkunde heeft vele romanschrijvers en prozaïsten voortgebracht. Naar Gysbert Japix en Obe Postma is een Friese literatuurprijs genoemd.
<br>Tot een overzicht van de '''Friese schrijvers en dichters''' behoren zeker de Friese renaissanceschrijver '''Gysbert Japicx''' en  de vele vooraanstaand dichters uit de 20e eeuw, zoals bijv. '''Obe Postma''', '''mr. Pieter Jelles Troelstra''' en '''Fedde Schürer'''. De Friese letterkunde heeft vele romanschrijvers en prozaïsten voortgebracht. Naar Gysbert Japix en Obe Postma is een Friese literatuurprijs genoemd.


<br>Friesland kent een grootse '''muziekgeschiedenis''': het telt een '''grote dichtheid aan (plaatselijke) muziekkorpsen''', '''koren en muziekgezelschappen'''. De Friese jeugd is eveneens actief in vele muziekbands, als solisten en in cabaretgroepen.
<br>Fryslân kent een grootse '''muziekgeschiedenis''': het telt een '''grote dichtheid aan (plaatselijke) muziekkorpsen''', '''koren en muziekgezelschappen'''. De Friese jeugd is eveneens actief in vele muziekbands, als solisten en in cabaretgroepen.
<br>Friesland kent ook een '''grote verscheidenheid in toneelgroepen en -gezelschappen'''. Het '''professionele theatergezelschap Tryater''' is bekend van radio en TV.
<br>Fryslân kent ook een '''grote verscheidenheid in toneelgroepen en -gezelschappen'''. Het '''professionele theatergezelschap Tryater''' is bekend van radio en TV.
<br>De Friese cultuur omvat ook een aantal '''specifieke sporten''', die tot buiten de grenzen van Fryslân bekendheid genieten: '''het skûtsjesilen, het fierljeppen en het kaatsen'''.
<br>De Friese cultuur omvat ook een aantal '''specifieke sporten''', die tot buiten de grenzen van Fryslân bekendheid genieten: '''het skûtsjesilen, het fierljeppen en het kaatsen'''.
br>De '''Friese Elfstedentocht''' is uitgegroeid tot '''een nationaal evenement in Nederland'''.
br>De '''Friese Elfstedentocht''' is uitgegroeid tot '''een nationaal evenement in Nederland'''.
Anonieme gebruiker